(8)[151] 172

Es fraget sich auch / ob die Hexen k÷nnen allerhand Gewitter / als nemlich sch÷n und lieblich Wetter / Wind und Regen / Kńlte und Hitze / Blitz und Donner / Ei▀ und Schnee / Reiff / Hagel und Schlossen machen? Von dieser Frage k÷nnen gelesen werden; Martin. in de Mag. Act. ž. 24. 25. ex Bodin. l. 2. DŠm. c. 8. l. 2. Teat. Nat. de ventis ex Olao. l. 3.[151] c. 16. de Lappis & Finnonibus. Anton. PrŠtorius im Bericht von Zauberey p.m. 50. 51. Item 47. etc.

Sonderlich aber kan davon angeh÷ret werden Ludovicus VVillichius;173 Auff die Frage: Ob die Hexen k÷nnen Donner / Biltz / Reiff / Hagel etc. machen / und die FrŘchte beschńdigen? Da wird von etlichen also geantwortet / da▀ keinerley Vngewitter mit Zauberey k÷nne gemacht werden. Dieweil aber der Teuffel au▀ langer Erfahrung an dē Eygenschafftē der Elementen merckē kan / wenn ein Vngewitter kommen werde / so gibt er / (sagen sie) den Zauberinnen in ihren Sinn / da▀ sie Krńuter und sonst Materien in einen Hauffen sieden / und wenn darnach ein Vngewitter komt / so meynen alsdenn die Zauberinnen / es sey von ihnen gemacht. Diese Meynung wei▀ ich nicht zuverwerffen / denn da▀ es unterweilen also geschehe / halte ich fŘr gewi▀. Aber dagegen / glaube ich auch / da▀ unterweilen durch Zauberey (wenn es Gott verhńnget) warhafftige Wetter gemacht; welche mich zu solchem Wahn treiben / seynd diese. Erstlich ist gewi▀ / da▀ Gott dem Teuffel / Řber etlicher Menschen Leben / Gewalt giebet / wie vorhin offt geh÷ret. Nun ist Wetter machen und Frucht verderbenein geringer Schade / denn einem Menschen das Leben nehmen / derohalben so GOtt dem Teuffel das Gr÷sser verhńnget / ist zuvermuhten / da▀ er ihm auch das Geringere zulasse.[152]

Zum andern nennet Paulus den Teuffel einen FŘrsten / der in der Lufft regieret. Eph. 2. Nun heist Regieren / Macht haben und etwas verm÷gen. So nun der Teuffel keinen Donner / Blitz / Regen / Winde und andere Vngewitter machen kan / so wolte ich gerne h÷ren / was er denn fŘr ein Regiment in der Lufft habe.

Zum dritten bezeuget die Schrifft klar im Buch Hiob / da▀ durch Verhńngni▀ Gottes / und Wirckung des Teuffels / das Feur vom Himmel sey gefallen / und habe Schaffe und Hirten verbrennet / und sey ein grosser Wind und Vngewitter Řber der WŘsten herkommen / und habe auff die vier Ecken des Hauses gestossen / da▀ das Hau▀ auff die Kinder sey gefallen. etc. Hiob. Cap. 1.

Zum vierdten / ist Wettermachen dem Teuffel kein wunderlich und ŘbernatŘrlich / sondern vielmehr ein mŘglich und leicht Werck / denn alles was die Natur vermag / kan er / so ihn Gott verhenget / zuwege bringen. Derohalben wenn die Hexe ihre Ceremonien / mit dem vierk÷pffigen Scepter und Hńmmerlein brauchet / und stellet zu ein Wetter zu machen / so kan der Teuffel wol irgend ein Gew÷lck an den Ort treiben da die Hexe hinbegehret. Oder so es helle ist und nirgend kein Gew÷lck vorhanden / kan er wol einen Wind erregen / und au▀ den Mitternńchtigen Landen / oder au▀ sonst nahenden Orten / da allezeit Ei▀ und Schnee[153] ist Kisselen und Schlossen an den Ort bringen / welchen die Hexe bestimt hat. Mit Schnee Reiff / Regen und dergleichen Verńnderung der Lufft / kan er auch sich der natŘrlichen Mittel gebrauchen und mehr zuwege bringen / denn die Menschen wńhnen: Etliche werffen fŘr / die Wetter gehen Řber die Vnschuldigen so wol / als Řber die Schuldigen / und darumb lasse GOTT den Hexen nicht so viel zu. Darauf antworte ich: Man lieset an vielen Orten in der Schrifft / da▀ Vnschuldige mit den Schuldigen sind gestrafft worden / und Kraut mit K÷hlen gehen mŘssen / welches denn fŘrnemlich geschicht / wenn etwan eine Missethat der Obrigkeit von einer gantzen Gemeine bewilliget und angenommen wird. Gen. 34. 2. Reg. 24. Darumb achte ich wol / wenn GOTT solches dem Teuffel verhńnget / da▀ es nicht vergeblich geschehe / er wei▀ vielleicht Vrsach. Vnd wiewol offtmals die Obrigkeit wei▀ / da▀ Hexen / Wahrsager und solch Vngezieffer unter ihrem Gebiethe seyn / wissens auch andere / und geschicht doch kein Einsehen nach dem Gebotte Gottes / so glaub ich auch / da▀ au▀ dem gerechten Gericht Gottes / Řmb solches Greuls willen / eine gantze Stadt oder Dorff bi▀weilen heimgesucht werde. Es lehren auch etliche Philosophi zuvoran die Stoici, ╗da▀ mit Zauberey kein Wetter oder Vngewitter k÷nne gemacht oder vertrieben werden. Aber dieselben sehen allein[154] auff die Wirckung der Mittel / so dazu gebraucht werden. Da▀ aber di▀ durch den Teuffel und Verhńngni▀ GOttes geschehen mŘsse / da wissen sie nichts von. Denn was derselbigen Meynung hievon sey / ist gnugsam au▀ Seneca zuvernehmen /welcher also saget: lib. 4. naturalium: Rudis adhuc antiquitas credebat & attrahi imbres cantibus & repelli, quorum nihil posse fieri, tÓm palÓm est, ut rei causa nullius Philosophi schola intranda sit.

Bi▀hieher au▀ dem VVillichio, darau▀ wir erlernen und erkennen mŘssen / da▀ es dem Teuffel so unmŘglich nicht sey / allerhand Gewitter hervorzubringen / so fern es Gott zulńsset. Vnd warum solte es dem b÷sen Geiste unmŘglich seyn / vermag doch wol ein Mensch aus natŘrlichen Vrsachen unterschiedliche meteora, zu prŠsentiren, wie solches ins Werck gesetzet hat der weitberŘhmte Kircherus: dessen seine W÷rter ich dem begierigen Leser ad verbum excerpiret habe: doch habe ich sie Lateinisch gelassen / wie er sie geschrieben. Weil solches Werck einem Gelehrten vielmehr theils zur Verwunderung / theils zur imitirung wird dienlich seyn / als einem gemeinen ungelehrten Manne.


[155] KIRCHERVS IN VOLVMINE DE Magnete l. 3. Mundi sive CatenŠ Magn. part. 2. p.m. 433. etc. cap. 3. Μετεωρο μαχνλισμὸς s. de Magnetismo Elementorum in productione Meteororum.


Si illa quŠ in prŠcedentibus de mirabili rerum sublunarium œconomia, & magnetismo, & quomodo is per mutuam actionem, & passionem 4. elementorum perficiatur, probŔ perpenderis, atque intellexeris; fieri certŔ nequit, quin pluviarum, ventorū tonitruum, fulgurum, fulminum, aliarum que meteorologicarum impressionum causas quoq; perfectŔ noris. Vnde hoc loco lectori curioso rem omnin˛ gratam, & desideratam me prŠstiturum existimavi, si quod proprium MagneticŠ artist est, quŠcunque natura hoc magnetismo Elementari in sublimibus producit rara & mira, ego arte magnetico-meteorologica, naturŠ vestigiis insistens, variis experimentis, variaque applicatione, qui produci possint, ostenderem; sed sine mora rem ipsam aggrediamur.174

Pluviarum productio naturalis.

Qua ratione pluviŠ producantur, nos satis superque docet ars distillatoria. Vbi enim alembico inclusŠ materiŠ rorulentus vapor, frigidam pilei vitrei concavi superficiem tetigerit, non illic˛ in aquā convertitur; sed igne[156] urgente, & aqua evaporante, alembici corpus repletur ac successivŔ magis magisq; repletur, atque ita ex vapore coacto & constipato, aqua clicitur.175 Sol igitur maris & fluviorum aquas, terras, & humida omnia calefaciens, attrahensque, ea in roscidum aŰrem prim˛ convertit, mox magis attenuatum in aŰrem, quem ampliorem quŠrentem locum, super aŰrem impellit, & hic alterum, ut usque ad frigidam aŰris regionem repellatur, pars enim propŔ terram crassior est, quŠ Ó terrarum colluvie educitur; sed quŠ sursum defertur, tenuior est, & ubi frigidam regionem accesserit, ab illius intenso frigore congelatur, & tunc desinit esse levis, & in nubem formatur, mox evadit rorulenta, & tandem plus Šquo Ó superveniente frigore constipato convertitur in aquam, & confestim defluit, ad proprium ingenium, & indolem radiens, guttatimque in terram descendens, origini suŠ postliminio restituitur. Non igitur, ut Aristoteles vult, vapor frigidam regionem simul ac contingit, illic˛ in aquam convertitur, sed requiritur prŠterea constipatio, & coagmentatio vaporis, quo facto primum vaporis in in aquam fit conversio. Sole itaque igne illo cœlesti vapores magnetica quadam vi, elementis propria, attrahente, & elemento aquŠ veluti jus suū in vapores elatos prŠtendếte, atque innatŠ sibi magnetica vi gravitatis,[157] prŠsertim frigoris ope, deorsum trahente, causatur pluvia.


Experimentum I.

Pluvia artificialis.


Ad pluviam artificialem exhibendam prim˛ fiat ex laminis ferreis tholus sive hemisphęriū duplicatum, ferreis filis crassioribus, si machina parva; si major fuerit, fortioribus ferramētis veluti columnis innitēs. Hoc peracto, fiat ex Šre vas cū colo oblōgo, quod humore ad medietatē ferŔ implebis, tholo vero duplicato nives, seu contusas glacies unÓ cū nitro seu vitriol˘ permixtas inseres; habebisq; instrumētū prŠparatū. Tempore igitur, quo amicis experimentū pluviŠ demōstrare desideres, supposito supra ignem vase, rarefiet aqua; quŠ mox rarefacta, per colli orificium, cum impetu in vapores abiens, in cavitatem hemisphŠrici tecti sese recipiet: ver¨m vapor hic ex frigore Ó latente glacie, vel nive causato compactus, condensatusq; paulatim in aquam resolutus guttatim omniū astantiū admiratione, descēdet. Hoc autē instrumentū ad naturŠ exēplar factū ita probo. Quoniam n. tholus nive repletus aerē inclusū sibi simile reddit, videlicet frigidissimū; refert hujusmodi aer mediam regionē aeris frigidissim ?, vas ver˛ aqua repletū inferiorē aeris regionē reflexis solis radiis Šstuantem; aqua igitur in vase, Šstu in vaporem abiens, ascendet usq; ad regionē aeris frigidi.[158] Ergo vapor condensatus ibi non secus ac vapores Ó Sole attracti ad mediam regionem aeris, & in aquam resolutus, tandem guttatim decidet, pluviamque exhibebit.176 Quod si quispiam in ampliori loco hanc eandem pluviam exhibere voluerit, is tectum fabricŠ nivibus repleat, in pavimento ver˛ vos aliud ferventibus plenum cineribus, aut silices grandiores prius candefactos collocet. Hujusmodi igitur si aquam frigidam affuderis, major pars aquŠ illic˛ in vaporem assurgens, superius fabricŠ tabulatum petet; cujus aerem cum ex nive inibi reposita frigidissimum reperiat, totus ille vapor condensatus, atque in aquam resolutus, per guttas in pavimentum descendens, fragore, frigore, aliisque affectionibus pluviŠ propriis, imbrem perfecte referet. QuŠ quidem fabrica, si soli exponatur ca ratione, ut oculus tuus solem inter, & roscidum vaporem jam frigida regione in guttas resolutum constituatur, & ea Iridem quoque tibi perfectam reprŠsentabit. Quod si sanguineam pluviam desideras, humorem vasis minio, aut cinnabri dilues, & aqua hac arte prŠparata in vaporem rubeum ascendet, quŠ deinde condensatione frigoris in guttas resoluta sanguinis instat non sine intuentium admiratione descendet.177 Atq; ex hoc experimento facilŔ causa sanguineŠ pluviŠ, quam sŠpe contigisse authores notant, aqua videlicet terrŠ rubrŠ mixta, in vapores attenuata, resolutaque, innotescit.


[159] Consectarium. I.


Ex hoc experimēto patet, qua ratione nives, atque grandines produci possint. Si enim tholo folles apponas, quorum flatus per meandros tholi glacie, aut nivibus repletos procedat, causabitur hujusmodi flatus in cavitate tholi aŰrem ade˛ frigidum, ut omnia statim in glaciem convertat. Vapor igitur in cavitatem tholi ascendens, & ad resolutionem jam dispositus, Ó flatu hoc gelidissimo pervasus, atque in nives conversus, qui sub atra forma prius ascenderat, jam albicantibus floccis omnia contegens descendet.178 Quod si vaporis in guttas facta fuerit resolutio, flatusq; follium per nivosa loca fuerit vehementior; guttŠ in orbiculos glaciales statim congelabuntur; unde vapor, qui aeris ascendendo naturam assumpserat, hac metamorphosi in grandinem mutatus, terreno veluti quodam vestimento indutus non sine intuentium admiratione, & fragore grandinoso revertetur. Dixi, si flatus follium fuerit vehementior; quia ad grandinis procreationem requiritur maxima vis frigoris, unde in hoc negotio folles duplicandi forent.


Consectarium II.


Patet ex hoc experimento causa nivium in locis borealibus, aut altissimis montibus: sicut agitata enim aqua aŰre intercurrente; spumescit, sic agitato ventis aŰre jamjam[160] roscido, & in nubes coalito, spumas concipit, quŠ inhorrescente frigoris rigore in nivem concrescit, unde sicut hyberno tempore spirante Borea nubes deductŠ ac jactatŠ; quŠ crebris humoribus madescunt, ex agitatione illa spumescunt, sic sŠvientibus frigoribus superato, debellatoq; calore, qui in aere cˇcludebatur, in nivem condensantur.179 Cur ver˛ rar˛ hyeme, Šstate sŠpissimŔ grando sŠviat hŠc est ratio quod grandinis materia prŠter quÓm quod gelidissimum ventum pervadentem se requirat, ipsa ex aere, vel aqua tenui & tepente sit, cujusmodi vapor ille noster tepore atq; tenuitate sua refert: experientia enim docemur, aquam calidam gelido cœlo exposiram, frigida facilius congelascere: accedit qu˛d aqua prius calefacta, rigente cœlo in solidiorem, durabilioremque glaciem concrescat, quÓm frigida.180 Confirmat dicta experimentum satis vulgare, quo vinum; & quemvis liquorem potabilem summa Šstate in glaciem penitus convertunt, addunt nivibus salnitrum, vel vitriolum, aut Sal commune, & hisce phialam vino repletam cooperiunt, & exiguo tempore congelascit; est enim nix media regio, salnitrum admodum ventosum, & frigidum seu Sal commune frigidum cum calido Auster, & Septentrio.181 Patet igitur, grandines non ex aere solum, sed ex calore, &[161] frigore esse compositos, & plerumque Šstate tantum generari, non item hyeme.


Experimentum 2.

Ope magnetisini Elementaris, ventorum naturalis, & artificialis productio.


Ventus hac ratione producitur.182 Sol terram circumiens radiisque suis eam verberans, calorem ingentem ex reflexione gignit, unde is aerem calefaciendo extenuat; Sic in vastum se locum explicans, superna petit, in omnem partem longŔ lateque diffusus, sicq; ingenti auctus mole, necsui amplius capax, proximum sibi aerem facessit disploditque; hic violenter displosus cum altero sibi vicino colluctatur; hic victus comprimitur, ceditq; locū proximum victor occupat, ubi facilior exitus invitat, & non impeditus crassiore vapore, se recipiendo, quÓ data porta ruit. Coarctario autem rarefacti aeris, & compressio ita contingit: postquam Sol attenuatam, & in vapores conversam aquam sustulit in altum, ad medium usque aerem; cum ipsi vapores nonnihil addensati, frigore deorsum ruunt, instar crassioris nebulŠ, donec contingant acrem infimum calore perfusum undique. Hic aer calidus, iterum resolvit, attenuat que vapores, Ó quibus ipse vicissim pressus atq; agitatus, ventorum causam subministrat. Haud aliter calidus crassusque aer superficiem terrŠ proximŔ circumstans, ac irruentibus densis,[162] frigidisque nebulis & ipse crassescit, mox ali˛ delatus extēditur iterum, fitq; subtilior, unde vento adaugetur materia, & quaqua iversū expanditur: sŠpeetiā nubes adversis quasi frōtibus occurrūt: Namq; frigidus densusque aer sursum pellit calidiorē, usq; ad loca mediŠ regionis frigidŠ, ubi is densatus Ó vicinarū nubium frigore, denuo petit loca inferiora, iterūq calore horū resolutus attenuatur, & Ó globi terrestris facie avolat. Hac ratione veniunt, abeuntq; & variŔ vagantur venti, ventilantes tellurem, & frigefacientes inferiorem hanc mundi coloniam, aliosque innumeros usus conferentes ex sapientissimo & optimo Dei consilio. Ventus autem artificialis iisdem principus insistēdo maximŔ opera Aeoliarum pilarum perficitur.183


(8)

Ita autem fiunt. Pila conficitur ex Šre aut cupro, aliove metallo forti, quod ignis[163] violentiam sustinere possit; habeat pila hŠc collum vel curvum, vel rectum, perinde est, aut etiam capitis humani figuram, ut hic reprŠsentatum vides, quod in acutissimum foramen terminetur.184


(8)

Hisce ita confectis, aquam hac arte impones: pilas fervefactas conjicies in aquam frigidam & aer rarefactus intus, in minorem locum redactus, cum aliud corpus non habeat, quod in locum desertum substituere possit: aquam per foramen minimū veluti suctu quodam ad se attrahit, pilaq; hac ratione liquore repletur, quamvis etiam trochleola vas Aeolium, ad id replendum aqua, aperiri & claudi possit. Impletis ita aliquousque aqua pilis, eas supra carbones, aut ignem collocabis; & ubi aer vapidus inclusus rarefieri ceperit, ingenti strepitu, & fragore per angustias collilelapsus in flatus abibit; tan tū enim ventū suppeditant, ut adveru vertendū is sufficiat. Ego plurimas quoq; machinas[164] hujus ope circumago. Chymico ver˛ negotio, aut fabri hoc instrumentum, prŠsertim in carbonibus sufflandis, egregium omnino & penŔ necessarium usum habet.185 Multa alia, ope harum pilarum perfici possunt, ut animalium quorumvis voces, tonitrua, fluxus maris, motiones in visŠ: ver¨m quia ea in alium locum reservavi, brevitatis causa, hic libens prŠtereo, prŠsertim cum Ingeniosus lector se ipso infinita alia ex hoc unico experimento elicere possit.

[165] Alius modus artificialiter excitādi ventos fit cōpressione aeris, hac qua sequitur ratione. Sit aqua viva loco A.


(8)

Hanc fluere permittes in canalem A B, quem ita construes. Fiar ex 4. asseribus longis quotlibet pedum, canalis[166] (nota tamen quod quant˛ canalis fuerit longior, tant˛ ventus futurus sit vehementior) figura piramidali, ut monstrat figura A B C, inferius habeat vas, sive receptaculum E D cui inseritur, habebisq; instrumentum prŠparatū.186 Si itag; ventos vehemētes excitare velis, aquā A in canalem A D. influere permittes; quŠ vehementi impetu in receptaculū E D. prŠcipitata, aerē in vase E D violentia summa per os V canalis V X. protrudet: cū n. aqua E prŠcipitata, magnā secū aeris portionē devehat, atq; aqua ipsa ex vehemēti commotione, illisioneq; attrita diminutaq; in aerē mutetur; nunqu in receptaculo D E deerit aeris ingens agitatio & consequēter flatus perpetui per V eruptio. Vidi ego in multis locis Malleatores, Vulcaniis in officinis, ad ferrum in virgas diducendum, & ignes perpetuo sufflandos, loco folli˙ hujusmodi canaliū artificiosa constructione uti. Est autem ventus hujusmodi ade˛ vehemēs, ut nihil fere orificio apponi possit, quod nō veluti sagitta quŠdā per aerē in longū spaciū sola flatus vehemētia cōjiciatur.187 Qui proinde hanc rationem bene perceperit, nullo negotio, Angelorū figuras ex levi materia effictas, uti & volucres, globos in aliqua vitrea sphŠra vento pervia, aliaq; corpora ad nature exemplar in medio aeris suspendere poterit; nullo alio, nisi sola aeris commoti vehementia fulcita.188 Qua ratione quoq; hydraulica, θάυματα, hac arte exhiberi possint,[167] paul˛ ante proposita figura satis ostendit; in qua nota, aperto epistomio T. aviculum cantare; aperto epistomio P. organum resonare; aperto denique epistomio V. ignem potenter sufflari, sed hŠc obiter tantum indicasse sufficiat.


Consectarium I.


Atque ex hisce patet, cur ventus Borealis frigidus & siccus sit? cur Ŕ contra Auster calidus humidus? cur aliqui noxii, nonnulli salubres, quidam fœcundi alii steriles? quia videlicet ventus dispositionem medii, per quod transit, assumit: quod si frigidum sit, ventos frigidos, si calidum; calidos; humidos, si humidum; si per vapores aut exhalationes venenosas, flatus noxios & interimentes, uti Ŕ contra per salutares terrŠ exhalationes, salutiferos quoque flatus causabitur, quŠ omnia Aeolium nostrum organum docet: si enim per canalem nive repletum ventus transierit, frigidissimam auram & glacialem producet, si per eundem canalem candentibus coopertum carbonibus, ardentem & Šstuantem auram, si denique per canalem materiis odoratis, aliisque salutiferis ut cinnamomo, chariophyllisque repletum spiraverit, fragrantissimam auram causabitur; & sic de cŠteris idem judicium sit.189


[168] Consectarium II.


HINC quoque patet, cum austri hyeme, & autumno spirent, non ita septentrio? cur Auster noctu, Boreas die vehementissimus sit? cur Aquilo propinquis in locis nebulosus remotis serenus, & contra Auster? cur Favonius horis pomeridianis, non matutinis spiret? cur item in regionibus maritimis, diurno tempore Ŕ mari, nocturno ver˛ Ŕ terra spiret ventus?190 Cur in Oceano IndiŠ orientalis, ordinariŔ regant orientales & occidentales venti, cur item ex certis montium cavernis ingens continu˛ ventus proflet? Memini in Liparis, seu Vulcaniis Insulis in rupe quadam foramen mihi ostensum esse, Ŕ quo ventus continuus ita frigidus erumpit, ut aqua ibidem exposita brevi tempore in glaciem congelascat. Similia foramina sunt SoterŠ in Sicilia in ipsis Šdibus. Quorum omnium effectuum causas Ŕ natura petitas, operŠ precium foret exponere, nisi scirem eum, qui hactenus proposita probŔ noverit, quive motum solis in Zodiaco, & quotidiŔ ex ortu in occasum (quem ignis Šolio nostro instrumento, quod terram & aquam refert, proportionali intensione caloris applicatus mentitur) probŔ conceperit, sine omni molestia suo marte, ad perfectam eorundem cognitionem perventurum. Nunc igitur Ó ventis ad tonitrua, & fulmina.


[169] Experimentum 3.

Ex magnetismo Elementorum, fulgurum & tonitruorum, aliorumq; Meteorum ignitorum naturalis & artificialis productio.


CUM fulgura & tonitrua ex aere siccissimo, luxta ac validissimo originē nāciscātur, ita ea naturaliter producūtur. Aqua virtute radiorū solariū rarefacta facescit in naturā aeris & in sublime acta procul Ó terre globo cōdēsatur, crōcrescitq; frigore, & in angustū coacta indolē pristinā resumit; dum porro specie nebulŠ deorsū properat, dispellitur ab aere frigido versus aerem calidum, siccum, subtilēque, qui ocyus pervadens crassam illam nubē rarefacit, atq; ad summam perducit subtilitatem, reducitq; ad naturam aeris.191 Itaq; dū corpus illud momēto extēditur, ut vel sexcētuplo fiat majus, postuletq; locū ampliorem cumq; ob frigidiorū crassiorūq; nubiū obstacula exitū nō inveniat, necessario ex hac cōtrariorū colluctatione horrēda quŠdā agitatio atq; commotio oritur, quŠ exhalatio accēsa cū fragore & strepitu horrēdo erūpit, donec tādem adipiscatur spaciū quantitati suŠ ęquale. Verū cū nullū penŔ tonitru sine corruscatione aut fulgure (quŠ manifesta alicujus incensionis factŠ signa sunt) eveniat, qui hujusmodi accēsio[170] fiat, jam videamus. Sol igitur indefesso cœli motu suis radiis in terram sese insinuantibus, ex fimo aquis macerato, cloacis nitrosis, pecudum stercoribus, lotioque animalium, aliisque putrescentibus materiis, ex sulphureis & bituminosis, aliiisque mineris, uti & arboris pice & resina tumentibus, pingues & ustibiles exspirationes sive exhalationes, & incendiarias elicit, quas in aerem convertit, quŠque sua natura irrequietŠ & sponte mobiles, impellentibus radiis solis, aere fiunt leviores & ab eo in sublime vectŠ, ad frigidiorem plagam perveniunt, & cum ob pinguedinem, caliditatem tenuitatemque non facilŔ condensentur, ipsam pervadunt, sed frigoris circumsistentia vehemēter coarctatŠ, vehementiq; nubium colluctantium allisione in maximā tenuitatem subtilitatemq; reductŠ, atq; in ignem versŠ, vel etiam fomitis instar ab igne vicino, Ó summo usq; ad imum accenduntur, & tunc cœlum coruscare videtur, & in media fulguratione Ó summo ad imum, quasi accensus funis videtur; etsi enim paulatim accensio fiat, tam velox tamen est, ut uno momento fieri videatur. Ver¨m rem aliter sese non habere, id machinis ad naturŠ exemplar fabricatis ἐμπειρικῶς jam probabimus. Dupliciter igitur tonitru excitari potest, vel condensatione,[171] vel rarefactione aeris.192 Condensatione ita fit. Accipe sphŠram Šneam, aut etiam ferream, quam ad medietatem aqua repletam igni impones, usque dum aer intus in maximam tenuitatem reducatur, factoque minimo foramine, ut transpirare aer rarefactus non possit, expones eam cœlo gelido, & aer inclusus ambientis aeris frigore condensatus, cum aliud corpus, utpote clauso vase substituere non possit, ne aliquod in natura rerum vacuum concedatur, vas ingenti & horribili sonitu in mille partes disruptum, laboranti aŰri subveniet.193 Quod si idem vas arcte clausum igni vehementiori imposueris, ex nimia aeris conclusi rarefactione ampliorem locum petentis, vas ruptura sua ingentem fragorem instar tonitru edens, laboranti aŰri locum quantitati suŠ convenientem concedet. Non secus fieri judicandum est in tormentis bellicis, dum ingentia pondera exigua quantitate pulveris accensi, post corruscationem cum ingenti tonitru exploduntur. Quemadmodum igitur in fulgure & tonitruo excitando, natura requirit exhalationem nitrosis & sulphureis spiritibus turgentem: ita pyrius hic pulvis ex salnitro quoque, sulphure, & carbonibus conficitur: atque sulphuris quidem munus est accendere, nitri ver˛ ventosi atque aerei, in ignem cum sonitu difflari.

Hoc loco omittere, non possum, quin de[172] sclopi ventosi conficiendi ratione aliqua inseseram; siquidem inventa est non ita pridem ratio ea violentia comprimendi intra canalem aeris, ut in multis majorem effectum prŠstet, quam vel ipsi sclopi, quos musquetas vulg˛ vocant; quŠ res cum singularem suscitet in intuentibus admirationem, nolui ejus hoc loco constructionem prŠterire. Ita autem Aeolius Sclopus fit.

Fiat ex cupro, ferro, aliavŔ materie canalis in tres partes, seu loculamenta divisus, quorum primum A L onerando sclopo servit; alterum A C cameram, sive aeris compressi receptaculum constituit; tertium fistulam C D. ad globos, aliaque projectilia excutienda ordinatam.194 Trusillum, sive ut ArtistŠ vocant, piulcus R L, quo aer intra cameram suam coarctatur, ita construetur; Manubrio sive ferreo stylo K L. circumdetur cilyndraceum quid, ex ferro, aut ligno, aut corio tectum, quod canali A C. ita quadret, ut ei intrusum, omnem aeris elabendi occasionem intercludat: habeat autem Trusillum L K. in fundo I. platismation, sive assarium, cujus meatus ex I. transeat in K; hoc enim facto continget, ut dum I K. in arctum canalem violenter intruditur, assarium I. claudatur; dum extrahitur ver˛, assarium apertum, per meatum I K aerem, ne intra spacium N I. vacuum concedatur, denuo admittat.

[173] Porr˛ secundum receptaculum sive camera aeris A C in fundo N aliud habeat assariū, quod ita ei adaptetur, ut dum trusillum canali suo violenter intruditur, illud aperiatur; dum extrahitur ver˛, arctato intus aere denu˛ claudatur. Iterū in camera A C. inseratur aliud assarium F O C, ea forma, quā tibi figura T S V demonstrat, inseratur autem canali A C, sive camerŠ aeris, loco FOC, ea ratione, ut mox ac F. Trusillū, quod VK correspōdet, forinsecus premitur, F. assarii partē O aperiat; & viam incluso aeri per C D canalem patefaciat. Ita igitur inserendum est, ut aer inclusus, attractusq; per C D. canalem, nisi aperto assario, elabi nunquā & nullibi possit, habebisq; instrumentū preparatū, quo ita uteris. Pila plumbea immissa per canalē C D. contusa charta coarctetur quo facto piulci sive Trusilli K L opera aŰrē intra camerā A C. coges, ea ferŔ ratione, qua intra lusorias pilas aer constipari solet; quo facto, si F. trusillum forinsecus premas, ecce assarium O opertum, constipato aeri locū prŠbebit, qui & canali C D illapsus, pilam tanta vi expellet, quāta vix sclopus ordinarius possit.

Vide schema appositum sub sign *

HŠc dum tracto, omittere non possum, quin Lectori curioso admirandum quoddam ex auro pyrium pulverem conficiendi secretum pandam; cujus experimentum ego prim˛ in Germania apud summum quendam artificem vidi, postea idem apud doctissimum[174] virum Petrum Castellum in inclytÔ Messanensiū Academia Medicinę Professorē, amicū meū observantissimum, in libro insigni de Incēdio Vesuvii proditū cōperi.195 Ita autē res sese habet. Aurum in calcem redigatur Aqua sorti, Sale armoniaco, & oleo tartari prŠcipitati: hŠc calx quam prim¨m, etiam ad odorem ignis, prŠsertim si instrumento quodam excitetur, sponte sua in flammam, cum ingenti fragore & sonitu abit, exigua enim hujus calcis portio incensa, omnes pyrii pulveris ordinarii vires & efficacia, & sonitu longe superat, in tantum, ut auditivum organum vehementia sua obtundere videatut. Accedit quod hujusmodi pulvis Ó nitrato pulvere discrepet, hoc superna, illo inferna petente: si enim aureum hunc pulverem alicui laminŠ impositum accenderis, alta non petet, sed lamina perforata, inferna petet. Innumera, eaque miranda de hujus pulveris viribus, effectuumque adco prodigiosorum causis hoc loco mihi dicenda forent; sed cum ca in Pyrographiam nostram, sive Geographiam subterraneam reservaverimus, hic ea tantum, ut Lectorem ad inexhaustas naturŠ divitias rimandas animarem, breviter innuere volui. Hic igitur pulvis in exigua quantitate, certis quibusdam concavis locis, obturatisq; impositus, mox ad ignis odorē in flammas cū terribili sonitu ipsū cōcavi pavimētū qualicūq; ex materia fuerit, terebrādo, tria[175] refert perfectissimŔ; fragore & inusitato quodam murmure, tonitru, accensione fulgura & coruscationes, fulmen donique ipsum, vi quadam terebrativa inferiora petente.196 Hujusmodi naturŠ miracula, nisi propriis oculis meis intuitus fuissem, nunquam sane credidissem. Sed nos ad filum instituti nostri revertamur.

Coruscationes prŠterea ita artificialiter produces: accipe sulphur, salnitrum, Camphuram, & Naphtam; anaticŔ contrita misceantur, mixta, spiritu vini omnia diluantur, diluta hac arte in cucurbita simul ponantur, cui si ignem supposueris, humor vini sulphureus, nitrosis bituminosisque fŠtus spiritibus evaporans, se longe lateque diffundet: si itaque arrepto titione, candela, aut carbone medium hujusmodi vapidum perstrinxeris, in momento totus vapor in flammam abibit, & in loco obscuro coruscatione sua fulgur perfectŔ mentietur.197 Quod si vapor dictus in guttas per aerem frigidum circumstantem fuerit resolutus, titio hoc medium perstringens, totumque hunc indigestum vaporem accēdens, jacula, stellas cadentes, Capreas saltantes, aliaque quam plurima non jucunda minus quam admiranda spectacula exhibebit.[176]

CAPUT IV.

De Mixtorum corporum Magnetismo; sive

De mixtis corporibus, & quomodo ea arte

Magnetico-meteorologica juxta naturŠ

exemplar in sua Elementa resolvantur.


Nihil verius esse, quÓm omnia in omnibus; satis superq; Magnetica hŠc rerum catena demonstrat, qua omnes res ita arctŔ sibi invicem connectuntur, ut etiamsi contrariarum sint qualitatum, in unum tamen latente quodam rerum omnium consensu Magnetico coeant. Annō vidisti, quā mirabilis sit ElemŔtorū lusus? quā contraria et. se, mediante altero ambiant.198 Quomodo ignis aquŠ, aqua igni, terra aeri, aqua terrŠ cōjungātur? & quomodo mundus hac discordi rerum concordia conservetur? Quid enim est in cœlo; quod non sibi elementaris quoque regio vendicet? & quid in elementari regione, quod subterraneus mundus non contineat? natura in omnibus semper est sui similis, cujus primaria in elementis sedes est, ex quibus omnia, quŠ in sensibili hoc & corporeo mundo sunt, constant; omnis actionum naturalium processus magneticis constat legibus, quibus imbuta prim˛ elementa eas cęteris deinde mixtis communicant. Vides quomodo crassum illud aquŠ corpus, Ó sole, igne illo cŠlesti, sensibiliter[177] attractum in altum, in late diffusum aerem mutetur parte in ventos abeunte, parte in pluvias ad terram irrigandam destinata, frigorisque nocturni vehementia iterum condensata, atque in rorem dissoluta? quo quidem sitiens terra inebriata, in eo quasi putrescens, liquescit. Dum porro duo hŠc cōjuncta totam plantŠ substantiam pervadunt, solis virtute liquidus humor ad extremitates usque plantarum attrahitur, isque cum sua natura subtilior & levior, quam terrestris portio, nutritioni destinatus sit; hinc fit, quod liquor attenuatus facessit in aerem, relicto plantis terreo nutrimento, quod ex ingenita sua potestate, & vita attractum, convertunt in substantiā sibi similem.199 Atq; hinc est una alimonia omnium Ŕ terra nascentium omniumq; viventium corporum. HŠc est causa, quod omnia post putrefactionē in terram revertantur; experimēto quidē indubio, sed quod vix millesimus quisq; vel intelligit; vel rectŔ perpendit. Hac eadem ratione mineralia, vegetabilia, & sensitiva omnia crescunt, vivunt, & conservantur. Non alia est rerum procreandarum in hoc magno naturŠ conjugio ratio: in quo ignis spōsus, sponsa aqua, terra & aer paranymphi, quibus mediantibus coŰuntes, infinitam mixtorum producunt sobolem. Elementum enim quodlibet[178] in sua sphŠra est, sed unum ex alio vivit, ut supra dictum est, & tamen conjuncta non conveniunt, nisi alio mediante. Sed aqua est omnium Elementorum mater; hanc incubat spiritus ignis; causante igne, aqua fit materia ventorum, vaporumq; aptorum, ut congelētur cum terra per aerē crudū, qui ab initio separatus fuit ab illo, & hoc motu perpetuo sine intermissione fit. lgnis igitur non efficitur aliter nisi motu, motus ergo elementorum causat calorem, calor movet aquā, aqua aerē omnium viventium vitam. Iterum elementum aquŠ aeris flatibus agitatum, oleagineum seu bituminosū humorē producit, & sole opitulante salem. QuŠ omnia luculenter demonstrat divinum illud distillandi studiū, ubi ignis agens in res humidas, & vapidas, quŠ tumentis vasis alveo clauduntur, ad vasis Caput, sui vi caloris spiritus subvehit, ubi frigore concreti, densioresq; facti vasis fornices irrorant, & demum per canalem in subjectū receptaculū guttatim refluunt.200 At si copiosius ignē supposueris, spiritus veluti torrētis vi Šstus fractus, in pinguē substantiā vertitur, id est, in oleum, & penitiores qualitates elicit. Idē etiā eveniet, si vas soli tepido, vel fervētiori, exposueris: nā & aquā, & pingue distillabit. Pari prorsus ratione ignis ille cęlestis terras, plātas, herbas calefaciens, humidos vapores, qui sunt rores plantarū, oleū, & resinas per latētes,[179] & apertos corticis poros, veluti per syphonem attrahit, purum semper ab impuro separando; purum stat & congelatur in flores, impurum abit in folia, in corticem quod grossum spissumq, est; id quod vapidum ac pingue est, attenuatum in aerem elevatur; at nocturno frigore condensatum in rorem abit, ac herbis suis restituitur, quas & antelucano madore conspergit, variarum virium pro conditione plantŠ, cui insidet, particeps.201 Pinque ver˛ exhalans condensatum in mel, gummi, & glutinosos liquores, sudoresq; cujus modi manna est, super idoneos frondes, truncos, & saxa insidens abit.202 Sic unusquisque liquor insitas suŠ plantŠ virtutes retinet. In hunc igitur modum res crescunt, ex aqua videlicet omnia: Nam ex illius vapore subtiliore, res subtiles & leves; ex oleo ver˛ res graves & preciosioris substantiŠ; ex sale ver˛ res prioribus longŔ pulchriores. Si enim vapor ille παντόμορφος,203 prima metallorum materia (quŠ quidem nihil aliud est, quÓm humiditas quŠdam mixta aere calido, & est in forma aquŠ pinguis adhŠrentis unicuique rei purŠ, vel impurŠ in uno loco abundantius, ob terrŠ porositatem ad magneticam virtutem exercendam, resque sibi convenientes attrahendas aptiorem) si inquam Ŕ profundissimis terrŠ visceribus inclusa (quibus toti terreni mundi machina veluti animatur, sublimaturque)[180] per varia terrŠ spiracula veluti syphones quosdam in varia loca, singulasq; rimas penetrans, diffunditur, fit, ut si dictus vapor per loca calida & pura, ubi parietibus sulphuris lentor, & pinguedo adhŠret, transierit, statim ac commodando se adjungatur illi Pinguedini, quam postea secum sublimat, & tunc fit unctuositas, & relicto vaporis nomine, accipit nomen pinguedinis; quŠ postea veniens sublimata ad loca alta, quŠ jam vapor antecedens purgavit, ubi est terra subtilis, pura & humida, implet poros ejus, & juncta illi aurum efficitur; si ver˛ pinguedo illa venit ad loca impura frigida, fit plumbum; si ver˛ talis terra pura sit & mixta sulphuri, fit stannum, quo enim magis depuratus locus fuerit, eo pulchriora reddet metalla; si vero ad terram siccam & impuram, sive homogeneam telluris partem pervenerit pinguedo illa, ferum generabit.204 Sic vapor ille sublimatus per poros terrŠ secum omnem impuritatem terrŠ usque ad circumferentiam trahens, ab aere congelatur; quod enim aer creat purus, aer congelat crudus, quia aer in aerem habet ingressum, & se jungunt invicem, φύσις γὰρ τῆ φύσει τέρπεταβ; ita fiunt petrŠ, & montes saxei.205 Quod si vapor naturŠ per se sublimatur sine accessu pinguedinis & sulphuris, & venit ad locum aquŠ purŠ salis; fiunt adamantes,206 & hoc in locis frigidissimis, ad quŠ pinguedo[181] pervenire nequit, si ad locum aquŠ vitrioli viridis, in saphyrū aut smaragdum congelatur, si in aquā cinnabaris subtilē, in Rubinū cōdensatur, (ubi nota omnem aquam, si sit sine spiritu, calore; si ver˛ spiritum habeat, rigore congelari: qui illud sciverit, maximum secretorum se adeptum esse norit) Non secus, ac si in plano aliquo diversi coloris, & proprietatis res, veluti cerussam, minium, cinuabarim, Šruginem, sal, vitriolum, arsenicum, & similia in circumferentiā disponas, Ŕ centro ver˛ hujus plani liquor scaturiat, qui se per totius planŠ superficiei spaciū diffūdat; certum est quorem cum cerussa album, cum minio rubrū, viridē cum Šrugine, cum arsenico flavū futurum; iterum cum salis aqua Šruginea mixtū, uti smaragdinū aliquid, & vitrioli sulphurati aquam cum cinnabari aliquid pyropicum producturū. Pari ratione, si liquor prŠdictus rebus sapore dulcibus cōjūctus fuerit, dulcia; si acribus & amaris, acria & amara; stipticum si stipticis, venenosa, si venenosis; salutifera, si salutiferis, singulis rebus humorē magnetica quadam vi ad se trahentibus, & in substantiam sibi similem transferentibus.207 E cujus quidem humoris, cum infinitis rebus natura differentibus, commixtione, infinitas quoque rerum species produci necesse est; quas quidē omniū vires & proprietates in simplicibus suis cognitas, qui rectŔ & sagaciter[182] combinare norit; ei nullum amplius abditum in natura effectum, nullam rerū sympathiam aut antipathiam, quas tantopere mirantur homines, incognitam esse posse arbitror, sed veluti naturŠ quidam ArchŠus παντοῦργος, sagaci rerum omnium agentium cum patientibus facta applicatione, quicquid natura operatur, & ipse naturŠ simia ad exemplar ejus omnia operabitur. Sed de factitiorum, gemmarumq; pretiosarum arte conficiendarum methodo, in mundo nostro subterraneo fusius, si Deo placuerit, tractabitur, quare e˛ Lectorem remittimus.


Consectarium.


Atque ex his dictis patet, quanta sit rerum omnium connexio, & quam admirabilis in connectendis rebus efficacia: quomodo cuncta MagneticŔ se trahant, & quomodo denique singula in singulis, & omnia in omnibus.208 Quis enim unquam crederet, aquam omnia, quŠ mundus habet in se, uti Lapides, sales, aerem, terram, ignem, oleum, similiaque in se continere? quis crassū terrŠ corpus eadem, prŠter lapides, sales, aerem quoque, aquam, & ignem continere? quis prŠterea non in vegetabilibus tantum, sed & sensitivis unquam dicta reperiri sibi persuadere posset, nisi experientia ista jam dudum docuisset? Quicunque igitur arte hŠc experiri, id est dissolutionem corporum in sua[183] elementa, aut etiam elementorum ope varias rerum mixtarum productiones cupiet, hic doctricis naturŠ exemplar, ductumque, quem in prŠcedentibus abundŔ descripsimus, sequatur, corpora videlicet quŠlibet solvendo, id quod naturŠ accessit heterogeneum separando, purgando, pura puris, cocta coctis, cruda crudis, Magnetica magneticis, id est, similibus similia, juxta irrefragabilem naturŠ exigentiam MagneticŔ conjungendo.209 Sint vasa ad naturŠ exemplar fabricata, ignis artificialis gradus, ignis naturalis gradibus perfectŔ correspondeant; quŠ si omnia promptŔ peregeris, naturŠ quoque effectum desideratum, proculdubio adipisceris. Si igitur animus sit, corpus aliquod mixtum ad summam, claritatem & splendorem deducendi, non licet id alia, quam prŠmonstrata ratione expedire. TerrŠ corpus clarificandum est per ignem, reddendum que simile ipsi aquŠ, sicque fiet quasi sal, quod postmodum distillando potest clarificari, & in aquam converti, prorsus ad similitudinem aeris omni impuritate destitutam, pellucidam, & splendentem. Ita quŠvis corpora data in sua elementa reduces. QuŠ omnia in sulphure patefiunt. Ponatur sub vase vitreo concavo vas terreum cum sulphure accenso, ita ut vas subjectum ad campanam alembici prŠcisŔ adaptetur, ne fumi egrŔdientes flammam suffocent, sed liberŔ[184] in illam subjecti in liquorem densentur, qui in vas appositum distillent, habebisque aquam sive spiritum sulphuris, prima distillatione; secunda cum fortiori igne, oleum; in circumferentia ver˛ vasis concavi invenies flores, sive pompholygem, terram videlicet, Oleum habebis quo omnia vel sola approximatione ad ignem, in flammam abeunt, si sulphur in pulverem tritum calce viva, & sale mercuriali mixtum per retortam distilles.210 Innumera hoc loco aperire possem divinŠ ChymiŠ mxsteria, quŠ in varia mea peregrinatione apud diversos didici, ac proprio experimento comprobavi; verum ne instituti nostri limites transilire videamur, ea consult˛ in alios tractatus reservavimus. Sufficiat interim Magneticam quandam vim in omnibus rebus latentem, quavŔ cuncta se mutu˛ appetant, qui unicus noster scopus fuit, hoc loco διδακτικῶς demonstrasse.

Unum adhuc restat explicandum, quod non parum multorum torsit igenia; estque multiplex in fossilibus figura, lapidum scilicet, & gemmarum, non tamen quŠvis, sed ut plurimum hexagona, pyramidalis, quadrata, uti in Amethisto, Crystallo, Adamante, Vitriolo, Alumine, Salibus, Saccaro, & similibus est. Iohannes Marcus Marci Philosophus prŠstantissimus, in subtili opere suo de Ideis operatricibus non inconvenienter putat, in hujusmodi[185] figuras lapides & aluminaria quŠvis, vi quadam magneticŠ non absimili colligi; Keplerus opusculo de nive sexāgula, alia comminiscitur; De Cartes in Meteorologia sua Democritica, atomorum confluxui, omnia assignat, Ego quid sentiam, breviter aperiendum duxi.211

Dico itaque, in centro unius cujusque rei naturalis virtutem quandam latere, illi Ó sagaci natura eo fine insitam, ut se conservare possit, & propagare quantum ei concessum est; atque hanc virtutem radiis quibusdā in circumferentiā propagari, non quidem in omnibus semper sphŠricŔ, sed subinde in unam partem longioribus radiis, quam in alteram agendo; ea ferŔ ratione, qua vis plastica in centro seminis existens, singulas corporis partes designat, non radiis circulariter diffusis sed pro membrorum remotŔ aut propŔ Ó centro corporis distantium formandorum conditione; & ut in vegetabilibus vis seminis existens, talem & talem in fructu tali & tali figuram format, partes trudendo nunc in sphŠricam, jam in conicam, modo in tuberosam, aut lenticularem figuram; in floribusque vis seminalis in sphŠricas, conicas, pentagonas, hexagonas, similesq; angulares superficies foliorum fŠturam protrudit, ita & in fossilibus secundum quandam analogiam,[186] prŠsertim in iis Lapidibus; qui ex sale originem suam sortiūtur, uti & in Alumine, Vitriolo, Chrystallo, similibusq; vis quŠdā in centro naturŠ residet, quŠ non semper omnibus radiis Šqualibus, sed aliquibus subinde lōgioribus, utpote robustioribus, reliquis proportionaliter pro virium debilitate decrescētibus, per appositionē particularū ad particulas, sibi similes particulas, easq; minimas & homogeneas attrahit. Particularum igitur similium, similibus attractarum appositione ea figura fossilis, qualem radii referunt, emerget. Si igitur vis centralis quinque principales radios emiserit, reliquis intermediis proportionaliter Ó latere decrescentibus, eorum vi tractiva per appositionem particularum gemma in corpus excrescet tetraedrum; si octo principalibus radiis sese exeruerit vis centralis; similium partium appositione cubicum corpus nascetur; si denique 12. principalibus radiis se diffuderit, reliquis proportionaliter decrescentibus, proveniet Prisma hexaedron, ut in crystallo apparet.212 Nota tamen, hujusmodi corpora figuras, ut plurimum, optimo sanŔ nature consilio, regulares, quales sunt trigonum, quadratum, hexagonū, sibi vendicare; siquidem hŠ ex omnibus aliis figuris spacium implent. Si enim sex triangulos Šquilateros, hexagonos tres, & quatuor quadratos in unum conjunxeris, nullo spacio relicto, perfecte se in uno puncto cōtingēt. [187] Trahitur igitur particula similis, & homogenea Ó virtute in centro latente, quŠ cum per appositionem particularum juxta proportionem radiorum fiat, mirum non est, in eam figuram degenerare corpora, qualem radii virtutis effigiare solent. Operatur igitur natura in formandis rebus ea ferŔ ratione, qua nos ope formŠ ex ligno, aut alia quapiam materia, in cucumeres, poma, pyra, aliosque fructus omnis generis figuras, ut Hominis, Equi, CaprŠ, etc. inducere solemus: Fructus enim parvus adhuc, formŠ sive modulo ligneo inclusus, multo illo, quo pollet, incremento, ad circumferentiam paulatim deductus, cum successu temporis omnes moduli interioris vacuitates repleat, assumet ipse fructus deposita forma, eam figuram, quam forma refert, & quam incremento suo repleverat. Si igitur forma humani capitis figura fuerit, hominis faciem refert fructus, partibus aliis in genas, frontem, aliis in nasum, mentum protuberantibus; si CaprŠ, aut Ovis figuram forma mentiatur, fructus in CaprŠ, aut Ovis lineamenta, protuberabit; & sic de cŠteris. Non secus fossilium, vegetabilium, animaliumque figuras naturales perfici dicimus. Sicut enim unum quodq; naturale corpus particularem vim habet, qua se conservat in suo esse; ita & eadem vi habet, ut se, crescendo, ad certam, & determinatam figuram, qua Ó reliquis speciebus[188] distingui possit, propaget, ne in incertū agens natura ordinis loco, quem intendit, confusionem pariat. Ver¨m de hisce & similibus rerum naturalium figuris, & quomodo eŠ intra terram figurentur; ut & de nivibus polymorphis, de lixivii certarum plantarum, salisque vegetabilis miraculis, in Mundo nostro subterraneo fuse, DEO dante, tractabitur.

Bi▀hieher erstrecket sich das sch÷ne und ergetzliche Werck des Kircheri von Wettermachung.

Quelle:
Praetorius, Johannes: Blockes-Berges Verrichtung. Leipzig, Frankfurt 1669, S. 151-189.
Lizenz:
Kategorien:

Buchempfehlung

Gellert, Christian FŘrchtegott

Geistliche Oden und Lieder

Geistliche Oden und Lieder

Diese ╗Oden fŘr das Herzź m÷gen erbaulich auf den Leser wirken und den ╗Geschmack an der Religion mehrenź und die ╗Herzen in fromme Empfindungź versetzen, wŘnscht sich der Autor. Gellerts lyrisches Hauptwerk war 1757 ein beachtlicher Publikumserfolg.

88 Seiten, 5.80 Euro

Im Buch blńttern
Ansehen bei Amazon

Buchempfehlung

Gro▀e Erzńhlungen der FrŘhromantik

Gro▀e Erzńhlungen der FrŘhromantik

1799 schreibt Novalis seinen Heinrich von Ofterdingen und schafft mit der blauen Blume, nach der der JŘngling sich sehnt, das Symbol einer der wirkungsmńchtigsten Epochen unseres Kulturkreises. Ricarda Huch wird dazu viel spńter bemerken: ╗Die blaue Blume ist aber das, was jeder sucht, ohne es selbst zu wissen, nenne man es nun Gott, Ewigkeit oder Liebe.ź Diese und fŘnf weitere gro▀e Erzńhlungen der FrŘhromantik hat Michael Holzinger fŘr diese Leseausgabe ausgewńhlt.

396 Seiten, 19.80 Euro

Ansehen bei Amazon